The Square

Alweer een Cannesfilm deze week, en niet de minste. THE SQUARE won de grootste onderscheiding: de Gouden Palm. Ruben Östlund versloeg daarmee zijn Oostenrijkse rivaal Michael Haneke ('Happy End'), met wiens films de zijne weleens vergeleken worden.

“Een vrijplaats voor vertrouwen en begrip”, dat zou het kunstwerk ‘The Square’ moeten bieden volgens de ronkende museumtekst. De installatie bestaat uit een vierkant van witte neonbuizen – het kille licht dat zowat in alle hedendaagse kunsttempels terug te vinden is – op het plein voor een museum. Buiten, in de ‘echte wereld’, want ja, kunst moet wel outside the box denken. Lang duurt het niet voor het goedkope gebazel van de dure kunst- en marketingpraatjes door de mand valt. Vertrouwen en begrip zijn in het beste geval sociale constructies, zo meent Ruben Östlund, en vaker nog mechanismen om anderen een rad voor de ogen te draaien. Zoals in 'Play' en 'Turist fileert hij met Gouden Palmwinnaar THE SQUARE het groepsdenken en het superieure, of zichzelf superieur wanende gedachtegoed van de gegoede progressieve klasse in zijn thuisland Zweden. 

Het begint al bij de vraag die journaliste Anne (Elisabeth Moss) stelt aan curator Christian (Claes Bang) over de typische, met zwaarwichtige concepten goochelende beschrijving van het nieuwe kunstproject. In de danig opgeblazen bubbel zit enkel gebakken lucht. En als een marketingbureau de nieuwe tentoonstelling in het museum voor hedendaagse kunst wil promoten met een smakeloos stuntfilmpje, is het hek helemaal van de dam. Het verhoopte publiek wordt massaal bereikt, en ook de journalisten staan te drummen, maar om de verkeerde redenen: het museum heeft zich vergaloppeerd in denigrerende communicatie die wijst op hun fundamentele onbegrip.

Östlunds morele satire is opnieuw schrijnend herkenbaar. Hij legt de vinger op de blijvende tweespalt tussen armoezaaiers en de bevoorrechte klasse, tussen overste en ondergeschikte, tussen volwassene en kind, tussen vrouw en man. Zolang Christian een beroep kan doen op de veelal impliciete sociale contracten verbonden aan zijn geprivilegieerde status als blanke, autoritaire figuur kan hij zijn mannetje staan. Zodra er ongeleide projectielen op zijn pad komen, op de werkvloer of in zijn (gescheiden) gezin, brokkelt de mannetjesputter langzaam maar zeker helemaal af. Christian heeft geen slechte inborst, hij hangt gewoon te veel het hoofd naar wat hem gezien zijn positie in de hiërarchische structuren schijnbaar automatisch toekomt. Tegen de tijd dat Christian het weer goed wil maken, is het hopeloos te laat.

Via een opeenvolging van zich als rollenspelen ontmaskerende scènes doorprikt Östlund het gedrag van de mens als machtsdier. In Turist waren zijn observaties meer afgemeten, maar hij koestert nog altijd een sardonisch plezier in het ontrafelen van ingesleten patronen en onderliggende drijfveren. In THE SQUARE culmineren zijn in toenemende mate ontsporende set pieces in een onvergetelijke scène met een performancekunstenaar (stuntman en motion capture-acteur Terry Notary) die zich op een galareceptie als een beest gedraagt. Al is de reactie daarop eigenlijk nog beestachtiger, en zijn mensen volgens Östlund sowieso dieren in een nauwelijks verhullend maatpak. Östlund blijft gefascineerd door groepsgedrag en de plek van het individu daarin. Toen hij in Cannes zijn Gouden Palm in ontvangst nam, wilde hij de zaal vol in dure maatpakken en jurken gestoken genodigden laten delen in zijn vreugde door hen gezamenlijk een “oerschreeuw van geluk” te laten roepen. De genodigden brulden niet massaal mee, wellicht slechts deels omdat de Cannescompetitie als geheel eerder lauw ontvangen werd. Östlund houdt een spiegel voor, in het volle besef dat hijzelf en zijn kijkers zichzelf in de ogen kijken. Net als het gelijknamige kunstwerk is THE SQUARE geen vrijplaats voor vertrouwen en begrip, maar wel een ontluistering van als grote waarden vermomde lethargie en hypocrisie.

Vertoningen: cinenews.be

Lees het carrièrebeeld van Ruben Östlund in het huidige novembernummer, te bestellen met een mailtje naar info@filmmagie.be en te koop bij een van de verkooppunten

Geschreven door BJORN GABRIELS

The Square

22/11/2017
Regisseur: 
Scenario: 
Productiejaar: 
2017
Distributeur: 
Lumière

Media: