The Painted Bird

In een bos wordt een naamloze jongen opgejaagd als een stuk wild, waarop zijn belagers zijn fret afnemen en in brand steken. Meteen het begin van een helse vertelling die het midden houdt tussen een aardedonker coming-of-agedrama en een surrealistische oorlogsfilm.

THE PAINTED BIRD gaat terug op Jerzy Kosiński’s gelijknamige schandaalroman uit 1965. De Amerikaanse schrijver met Pools-Joodse roots – ook bekend van Being there, verfilmd met Peter Sellers – maakte er aanvankelijk furore mee, maar werd dan beschuldigd van plagiaat en onterechte autobiografische pretenties. De Tsjechische cineast Václav Marhoul (Tobruk) laat de controverse voor wat ze is en concentreert zich op de ervaringen van het hoofdpersonage.

De jongen beweert terug naar huis te willen, maar het is onduidelijk waar dat dan wel mag zijn. Op zijn tocht ontmoet hij een reeks figuren bij wie hij tijdelijk onderdak vindt. Marhoul ritmeert het verhaal met aparte sequenties, die als hoofdstukken in een roman telkens de naam van een personage dragen. Hij hanteert een mythologische structuur: de reis van de jongen is als Odysseus’ terugkeer naar huis, waarbij hij ontelbare gevaren en levensbedreigende situaties moet trotseren. Hij wordt het slachtoffer van pesterijen, geselingen, poging tot verdrinking en gedwongen seksuele handelingen, en is getuige van verminkingen en zoöfilie. Hoeft het nog gezegd dat THE PAINTED BIRD geen gemakkelijke zit is? Het pleit voor Marhoul dat hij de pil niet tracht te vergulden, ook al brengt hij de meeste gewelddaden niet expliciet in beeld.

Met zo goed als woordloze tableaus en zonder externe muziek drukt de cineast je met de neus op al wat lelijk en ellendig is in de menselijke natuur, maar dan wel met fraaie beeldcomposities in prachtig, contrastrijk zwart-wit. Zijn beeldtaal doet meer dan eens denken aan Andrej Tarkovski. De traumatische belevenissen van een kind in de schemerzone roepen Ivans jeugd op, het Oost-Europese platteland met middeleeuws aandoende dorpjes lijkt wel het landschap van Andrej Roebljov en een brandend huis komt zo uit Het offer. Door de troebele mix van volksgeloof, superstitie en kwakzalverij bij de boerenbevolking is de Ingmar Bergman van Het zevende zegel, Het aangezicht en De maagdenbron nooit veraf. Een rij ruiters op een heuveltop haalt de western voor de geest, terwijl de overlevingstocht door weer en wind The Revenant evoceert. En als de Jodentransporten aan bod komen, moet je wel aan Claude Lanzmanns Shoah denken. Of het jongetje al dan niet Joods is, is overigens niet van belang voor de kijkervaring; pas op het einde volgt daarover enige duidelijkheid.

Bekende acteurs gidsen je door de nachtmerrie. Harvey Keitel (The Irishman, Reservoir Dogs) is een genadige priester, Stellan Skarsgård (Nymphomaniac, Breaking the Waves) een Duitse soldaat met een hart, Udo Kier (Bacurau, Suspiria) een wraakzuchtige molenaar en Julian Sands (The Medicis, The Killing Fields) een onbarmhartige samaritaan, terwijl Barry Pepper zijn rol als scherpschutter uit Saving Private Ryan mag overdoen in het Russisch.

De opeenvolgende episoden worden steeds langer en grimmiger, waardoor na verloop van tijd een (ongetwijfeld gewild) afstompend effect ontstaat: de verstomming van de jongen slaat over op de toeschouwer. Marhouls narratieve strategie om alles via de ogen van zijn protagonist te presenteren wordt contraproductief in de scènes met expliciete oorlogshandelingen. Door het gebrek aan context gaat bijvoorbeeld de aanval van het Russische leger gevaarlijk veel lijken op een routineuze actiescène uit een gratuite oorlogsfilm.

Het is detailkritiek in dit ontnuchterende relaas van een engelachtig personage dat zijn onschuld verliest en door toedoen van zijn medemens evolueert van slachtoffer naar dader. Want l’enfer, c’est les autres.

Vertoningen: cinenews.be. Meer reviews vind je maandelijks in print, te bestellen via info@filmmagie.be, te koop bij een van de verkooppunten of maandelijks in je bus met een abonnement.

Geschreven door GORIK DE HENAU

The Painted Bird

16/09/2020
Regisseur: 
Distributeur: 
September Film

Media: