Ixcanul

De tongbreker Ixcanul betekent ‘vulkaan’ in het kaqchikel, de taal van de indianen die op de flanken van de Pacaya wonen, een van de actieve vulkanen in Guatemala. Het is ook de titel van de meest succesvolle film uit de Guatemalteekse geschiedenis, onder meer bekroond met een Zilveren Beer op de jongste editie van de Berlinale. In het land, tot voor tien jaar in de greep van een bloedige burgeroorlog, worden anderzijds ook niet al te veel films gemaakt.

IXCANUL is een klein mirakel, in meer dan één opzicht. Vanaf een vroege scène, waarin twee zwijnen in een ren worden gestopt om dankzij een flinke slok … rum biggetjes te maken, is het duidelijk dat IXCANUL een film over vruchtbaarheid wordt. María is de dochter van arme landbouwers. Hoewel ze wil ontsnappen aan het weinig riante bestaan dat haar wacht, wordt ze uitgehuwelijkt aan de manager van de plaatselijke koffieplantage. Maar de stem van de natuur roept en María raakt zwanger van haar vriendje, die prompt met de noorderzon verdwijnt.

Letterlijk dan, want hij gaat zijn geluk beproeven in de Verenigde Staten. Het huwelijk dreigt te worden afgeblazen, maar dan nemen de vrouwen het initiatief over. Het eenvoudige verhaal wordt op een visueel indrukwekkende manier verteld. De fotografie wordt gedomineerd door grauwe, gewassen tinten. De kleuren van planten en kleren lijken op te gaan in de bruingrijze as van de vulkaan, die boven alles en iedereen uittorent. De camera zit de personages dicht op de huid, met lang aangehouden camera-instellingen. Daardoor is de dramatische intensiteit vaak te snijden, hoewel het vertelritme laag is.

De indringende close-ups worden sporadisch afgewisseld met adembenemende vergezichten in scopeformaat. Door de geringe scherptediepte worden de figuren als het ware in hun natuurlijke omgeving gedrukt, waardoor een claustrofobisch effect ontstaat – een treffende manier om het uitzichtloze leven van de personages en het dwingende karakter van hun biotoop vormelijk te vertalen. Die biotoop is lang geen aards paradijs, want er huizen giftige slangen en er heerst malaria. María die een kind verwacht, slangen in de tuin waar het gezin groenten teelt ...

In IXCANUL is de Bijbelse symboliek niet van de lucht, maar gelukkig niet op zo’n manier dat de personages worden weggedrukt of platgewalst. Opvallend aan de film is juist dat de dingen niet letterlijk worden benoemd, wat nog in de hand wordt gewerkt door de elliptische opbouw van het verhaal. De debuterende cineast Jayro Bustamante groeide op in de streek en baseerde zijn scenario op verhalen die hij bij de plaatselijke gemeenschap ging sprokkelen. Een en ander speelt zich af tegen een achtergrond van sluimerend racisme tegen de indianenbevolking. Vaak spreekt die geen of gebrekkig Spaans, wat oorspronkelijk de taal was van de kolonisator, nu van hen die het voor het zeggen hebben. Wanneer María dringend naar het ziekenhuis in de stad moet, botst het gezin op een muur van onbegrip.

Bustamante geeft die overgang aan door de (voordien zeer beheerste) camera opeens te laten schokken in een uitgesponnen long take. De ontknoping houdt een verrassing in waar je stil van wordt. Een soundtrack komt er niet aan te pas. Je krijgt alleen een handvol songs te horen op een radio in een bar en wat godsdienstige gezangen bij een begrafenisstoet. Typisch voor de Latijns-Amerikaanse realiteit is ook de wijze waarop volksgeloof en christelijke religie naast elkaar bestaan en in elkaar verstrengeld zijn. Bij de acteurs, van wie de meesten voor het eerst acteren, valt vooral María Coroy op als de intuïtieve jonge moeder. Zij staat zowat voor het contact met de oerkracht van de natuur. Met haar ondoorgrondelijke gezicht en stugge zwijgen is ze tegelijk ook vreemd expressief. Alsof ze in haar eentje de onverzettelijkheid van de plaatselijke indianen en hun oeroude cultuur incarneert.

Geschreven door GORIK DE HENAU

Ixcanul

25/11/2015
Regisseur: 
Genre: 
Productiejaar: 
2015
Distributeur: 
Cinéart

Media: