Interview: Sibel fluit ernaar

Het regisseursduo Çagla Zencirci en Guillaume Giovanetti heeft een documentaire achtergrond en legt zich ook in hun fictiewerk toe op research en lokale verankering. Tegelijk willen ze via sprookjesachtige motieven een universele boodschap uitdragen. “Mensen moeten elkaar weer willen leren kennen.”

In een dorp in het noordoosten van Turkije leeft de stomme Sibel. Ze spreekt niet met woorden, maar ze kan alles wat ze wil uitdrukken in de fluittaal die al eeuwenlang bestaat in haar dorp. Ook de patriarchale verhouding gaan al eeuwen terug, en die zet ze liever op hun kop. Een vluchtende soldaat van onbekende herkomst kruist haar pad en zorgt voor heibel in het dorp. Tegelijkertijd regelt een koppelaarster een huwelijk voor Sibels zus, die hoegenaamd niet afkerig staat tegenover die traditie.

Hoe zijn jullie terechtgekomen bij die bijzondere fluittaal?
GUILLAUME GIOVANETTI De meeste van onze films gaan over taal of communicatie. In het jaar dat we begonnen samen te werken, in 2003, lazen we een vuistdik boek over taal met een kleine vermelding over een fluittaal in Noordoost-Turkije. Het dorp werd niet vernoemd, maar wel dat die taal zeer oud was. In 2014 waren we in die regio en dook de fluittaal weer op uit onze herinnering en besloten we ernaar op zoek te gaan. Ze bleek nog altijd te bestaan, al was ze met uitsterven bedreigd door de technologie. Ze is opgebouwd uit een omzetting van alle lettergrepen uit het Turks, waardoor je eigenlijk alles kan zeggen wat je wilt.

Het is verbazend hoeveel nuance de taal kan uitdrukken.
G. GIOVANETTI Inderdaad, we zagen hoe mensen op twee bergtoppen naar elkaar floten en de boodschap die we hen meegaven perfect konden overdragen. Het is een wonderbaarlijk communicatiemiddel. Daarom wilden we dat ze de basis van een film zou vormen. Toen we op een dag een energieke, sterke vrouw van 25 met een zak theebladeren vanuit het veld naar het dorp zagen terugkeren en met haar dorpsgenoten hoorden fluiten, kenden we meteen ons hoofdpersonage. Dat was een heel filmisch beeld.

Hoewel jullie hoofdpersonage Sibel door de fluittaal met iedereen kan communiceren, wordt ze paradoxaal genoeg toch uitgestoten.
G. GIOVANETTI Dat is inderdaad een paradox, en daar zit onze film vol mee. Eigenlijk wordt ze niet naar de marge van haar gemeenschap verbannen omdat ze stom is, maar omdat ze een wilde, trotse en afwijkende persoonlijkheid is.

Er lijkt voortdurend een machtsspel aan de gang. Dat wordt niet alleen in stand gehouden door de oude mannen in het patriarchale systeem, ook de jonge en oudere vrouwen belichamen een traditionele machtsverdeling.
ÇAGLA ZENCIRCI We wilden echt verschillende lagen in onze film stoppen. In de eerste plaats is er het effect van het patriarchaat op vrouwen, waar heel wat films, boeken en onderzoeken over gaan. Daarnaast wilden we het ook hebben over een onderwerp waarover veel minder wordt gezegd: het effect van het patriarchaat op mannen. Dat wordt vooral belichaamd door de vader in de film. Intuïtief is hij modern, maar hij heeft niet altijd de kans daarnaar te handelen omwille van de sociale druk. Toch wil hij zijn dochters niets in de weg leggen, of ze nu een traditionele of een progressieve keuze maken. En de derde, voor ons belangrijkste laag is het gebrek aan solidariteit onder vrouwen, dat blijft het bestaande systeem maar in stand houden. Als je de auto’s en dergelijke wegdenkt uit het dorp, heerst er in het dorp nog altijd dezelfde sfeer als vijfhonderd jaar geleden. Ook als je de mannen zou weghalen, functioneert het dorp nog op dezelfde manier. Dat kan enkel door de strikte hiërarchie die vrouwen onderling hanteren. Het dagelijkse leven in het dorp wordt geregeld door oudere vrouwen, die de plak zwaaien over jongere vrouwen en in sommige gevallen over mannen. Zoals het personage van de koppelaarster, die de vader van het gezin domineert. Zij beslist wie er met wie kan trouwen en dus welke families elkaars gronden zullen delen.

Behalve Sibel zien we nog een ander outsiderpersonage, de oude vrouw die letterlijk en figuurlijk buiten het dorp leeft. Ze is een bijna sprookjesachtige figuur die Sibel een mogelijke toekomst lijkt voor te spiegelen.
Ç. ZENCIRCI De oude vrouw in het bos vervult meerdere functies. Sibel en zij zijn de twee rebellen van het dorp. Dertig jaar geleden wilde zij het bekende pad verlaten en we komen te weten hoe dat is afgelopen. Sibel wil ook losbreken, maar nu is het iets anders dan dertig jaar geleden. Zo wilden we laten zien dat ook traditionele gemeenschappen evolueren. Daarnaast toont het sprookjesachtige van dit personage dat niet alles uit de traditie verkeerd is: volgens de oude gewoonten hadden vrouwen de vrijheid om samen te komen en te feesten, wat ze vandaag niet meer mogen doen.

G. GIOVANETTI Het sprookjesachtige heeft er ook mee te maken dat we in SIBEL, zoals in alle tien films die we tot nu samen hebben gemaakt (inclusief korte films en documentaires, nvdr), mensen ter plekke vragen ons hun verhalen te vertellen. En dat kan over van alles gaan: over de telefoonnummers die ze hebben of over het ontstaan van hun dorp. Zulke verhalen voeden ons, zoals nu het verhaal van de wolf. Sprookjes bevallen ons ook omdat ze altijd iets dubbels hebben en wreed kunnen zijn. Tegelijk zijn ze universeel, waardoor we met onze heel lokale verhalen, verteld met plaatselijke mensen en hun specifieke sociale codes, kijkers van over de hele wereld kunnen raken.

Is de vluchtende soldaat ook een personage dat voortkomt uit wat er zich in die regio afspeelt?
Ç. ZENCIRCI Hij is de vreemdeling in het dorp en symboliseert het onbekende. Ook het publiek geven we weinig informatie over hem, over waar hij vandaan komt of waar hij naartoe wil. Het enige dat we weten is dat hij problemen heeft met het leger en niet meer wil vechten. In het dorp waar iedereen een geweer heeft, krijgt net de enige zonder wapen het label van terrorist opgeplakt. Zijn personage helpt ons opnieuw iets universeels te vertellen, want SIBEL gaat niet alleen over dat dorp of over Turkije. Labels plakken op wat we niet kennen, gebeurt overal. We hebben niet meer de nieuwsgierigheid om uit te willen zoeken wie anderen zijn. Onze eerste reactie is angst, gevolgd door uitsluiting. En daardoor marginaliseren we mensen.

Tegelijk wilden we het dorp niet afschilderen als alleen maar slecht. We hebben ook veel respect voor het dorp, want we hebben onze film gemaakt vanuit een belangrijk deel van hun culturele erfenis. Er is ook hoop, al zal Sibel niet alles van de ene op de andere dag kunnen veranderen. We haalden daarvoor inspiratie uit de natuur en stopten die in de film via de legende over de wolf. Een roedel wolven wordt namelijk meestal geleid door een vrouwtje, dat op veranderingen in de omgeving moet letten en de andere dieren moet leren zich aan te passen, zodat ze overleven. Daarbij gaat het er niet om de plek waar ze leven te verlaten, maar om aanpassen en overleven. Daarom willen we Sibel in het dorp laten blijven en de zaken daar een beetje doen veranderen. Als we Sibel zouden laten vertrekken, zou dat betekenen dat er voor het dorp geen hoop meer is.

Sibel wordt gespeeld door Damla Sönmez. Als ik het goed heb, was dat voor jullie de eerste samenwerking met een professionele acteur. Verandert dat de dynamiek?
Ç. ZENCIRCI Ja, voordien waren al onze films met niet-professionele acteurs. Ditmaal wilden we werken met professionals, om van hen te leren. Het gaf ons ook de mogelijkheid om meer op de mise-en-scène te werken. Non-professionals zijn heel goed om scènes te spelen met authentieke dialogen waar je zelf niet eens aan zou denken, en dat maakt hen geloofwaardig. Voor SIBEL wilden we via de mise-en-scène heel subtiel de complexiteit van het verhaal tonen. Professionals weten precies waar en wanneer ze op een bepaalde plek moeten staan, zodat wij ons meer konden concentreren op het visuele aspect.

Via de vorm creëren jullie ook verschillende stemmingen. Tot op de credits zelfs rapmetal weerklinkt, bepaald geen voor de hand liggende keuze voor een film die zich afspeelt in een afgelegen Turks dorp.
G. GIOVANETTI Nee, inderdaad! (lacht en imiteert beukende gitaren)

Ç. ZENCIRCI We wilden net ingaan tegen het idee dat zulke muziek niet zou horen bij een Turks dorp. De hele film heeft nergens muziek en wordt geritmeerd door Sibels ademhalen. Aan het einde wilden we muziek hebben die de kracht van dat personage uitstraalt, zodat kijkers de energie van haar en van de film voelen als ze de zaal verlaten. Turkije is een groot en heel divers land, met verschillen tussen stad en platteland, en tussen conservatief en progressief. Voor die song hebben we contact opgenomen met de vrouwelijke rapper Pi en zij heeft de muziek en de tekst geschreven. Ze dacht daarbij aan wat Sibel zou zeggen als ze kon spreken.

MOOOV Turnhout, 5 mei 2019

Geschreven door BJORN GABRIELS

Interview: Sibel fluit ernaar

04/03/2020
Genre: 
Productiejaar: 
2018
Distributeur: 
MOOOV

Media: