Francofonia

Beschaving of barbarij? In het essayistische huzarenstuk FRANCOFONIA vraagt Aleksandr Sokoerov zich af of een Europa op de dool een reddingsboei vindt in zijn gedeelde cultureel erfgoed. Want: “Wie heeft er behoefte aan Frankrijk zonder het Louvre? Of aan Rusland zonder de Hermitage?” Meteen dringt zich een vergelijking op met Russian Ark, wellicht Sokoerovs bekendste film. Daarin glijdt, zweeft en danst een camera in één beweging van anderhalf uur door de luisterrijke balzalen en langs diverse indrukwekkende schilderijen en tableaus van de Hermitage in Sint-Petersburg naar een breekpunt in de Russische geschiedenis: de omslag van tsaristisch keizerrijk naar sovjetrepubliek. Ook FRANCOFONIA cirkelt om een belangrijk historisch moment, maar kiest een andere formele strategie.

Met de inname van het Louvre door de nazi's als uitgangspunt ontvouwt zich een associatieve montage van archiefbeelden, klanksporen en re-enactment. Ditmaal beperkt Sokoerov zich niet tot één (zij het zeer uitgestrekte) locatie, maar waaieren zijn reflecties uit naar de stad Parijs door de eeuwen heen, zijn eigen werkkamer en een containerschip dat kunstschatten vervoert over woelige wateren. Ook de historische reikwijdte dijt uit. Net zoals het Louvre was de Hermitage eerst een paleis voor het uitgroeide tot een wereldvermaard museum. Dat kunst wordt geconserveerd in (voormalige) machtscentra is uiteraard koren op de molen van Sokoerov, die het streven naar macht tot een van zijn kernthema’s heeft gemaakt. In FRANCOFONIA treffen artistieke artefacten en politieke kuiperijen elkaar via twee paar personages, die net zoals de dolende gidsen in Russian Ark via de voice-over aangesproken worden door Sokoerov zelf. Het eerste paar is de naziofficier graaf Wolff-Metternich en Jacques Jaujard, directeur van het Louvre. Als verfijnde estheten trachten ze de kunsthistorische erfenis door de oorlog te loodsen. Is hun vijandige dan wel vriendschappelijke band een voorafspiegeling van het latere Europa? Het tweede paar “opdringerige geesten” uit het verleden bestaat uit Napoleon Bonaparte en het Franse vrijheidssymbool Marianne, zoals afgebeeld op Eugène Delacroix’ schilderij La liberté guidant le peuple.

In humoristische terzijdes – naast een ernstige, sombere beschouwer is Sokoerov hier ook een speelse polemist – kibbelen de tiran en de belichaming van de vrijheid over hun plaats in de kunsten en over liberté, égalité et fraternité. Hoewel Russian Ark en FRANCOFONIA in vorm sterk van elkaar verschillen, staat in beide verlies centraal. Over het hele oeuvre van Sokoerov hangt trouwens een waas van melancholie, vaak uitgedrukt in de vlietende tastbaarheid van mistbanken, verglijdende wolken en invallend zonlicht. Sokoerov kijkt daarbij (op hoogst innovatieve wijze) naar vooral klassieke kunsttradities. Belichaamde Russian Ark met het tijdsverloop van dat ene shot het nakende einde van een era, dan zet FRANCOFONIA in op een digitale nabootsing van de nagenoeg verdwenen pellicule (inclusief een geluidsspoor in beeld, als om het complexe klanktapijt nog extra te benadrukken).

De craquelures van de schilderijen in het Louvre – getuigen van “de menselijke zoektocht naar vorm” – echoën in de imitatiepellicule en de pixels van Skype-beelden. Wijst het verleden de weg naar de toekomst? Sokoerov, evenzeer conservatief classicist als vormvernieuwer, reflecteert op een cultuur in onstuimige tijden en vindt onderweg schoonheid in vergankelijkheid.

Geschreven door BJORN GABRIELS

Francofonia

20/01/2016
Regisseur: 
Productiejaar: 
2014
Distributeur: 
Numéro Zéro

Media: