Amazing Grace

In 1972 nam gospel-, soul- en r&b-zangeres Aretha Franklin live en voor het oog van camera's 'Amazing Grace' op in de kleine New Temple Missionary Baptist Church in Los Angeles. De lp groeide uit tot het meest succesvolle gospelalbum aller tijden, maar de beelden van het gebeuren werden door technische problemen nooit vertoond. Tot nu. Tot AMAZING GRACE.

We'd like to thank you for coming tonight to the first religious recording session of the Lady Soul, Miss Aretha Franklin”, zegt dominee en muziekleider James Cleveland in de openingsscène van AMAZING GRACE. “We want you tonight to be a part of this session. We want you to, you know, let the folks know you're here. There are many of you who have never had the opportunity to hear Aretha sing gospel. You're in tonight for a great thrill. She can sing anything.”

Met deze ongewone verwelkoming wordt de toon gezet voor een bizarre concertfilm. AMAZING GRACE is een muzikaal spektakel, een kippenvelervaring, maar ook een wat bevreemdend document. Tegelijk een beklijvende performance van Queen of Soul Aretha Franklin (1942-2018) én een religieuze bijeenkomst. “I'd like for you to be mindful that this is a church, and we're here for a religious service. And we want you to be a part of it; we want you to give vent to the Spirit”, zegt dominee Cleveland. Tegelijk een tijdloos muziekoptreden en een bijeenkomst beïnvloed door de tijdsgeest, tegelijk een artistieke parel en een niet steeds foutloos lopend evenement.

Wanneer zangeres-pianiste Aretha Franklin in 1972 optreedt in de bescheiden New Temple Missionary Baptist Church in de wijk Watts van Los Angeles, bevindt ze zich op het toppunt van haar carrière. Franklin had voor de grote platenmaatschappijen Atlantic Records en Columbia een reeks hits afgeleverd als 'Respect', 'Chain of Fools', 'Won't Be Long', 'I Never Loved a Man (The Way I Love You)' en 'Don't Play That Song (You Lied)'. Het album Amazing Grace zou Franklins grootste hit ooit blijken én het bestverkopende gospelalbum aller tijden, maar was anno 1972 een verrassende beslissing. Aretha Franklin was toen immers vooral een populaire artieste. Al geeft vader en dominee C.L. Franklin op podium aan dat Aretha “niet terugkeert naar de kerk, ze is nooit weggeweest”.

Dat de concertdocumentaire nooit vertoond is en pas in 2018 afgewerkt werd, is het gevolg van een megablunder van Sydney Pollack. De toen jonge filmmaker – met toch al flink wat televisiewerk en bioscoopfilms zoals This Property is Condemned, Castle Keep en They Shoot Horses, Don't They? – maakte hetzelfde jaar naam met de antiwestern Jeremiah Johnson, maar vergat hier in zijn enthousiasme (we zien de regisseur in beeld drijven op de vibe van het optreden) een klapbord te gebruiken om beeld- en geluidsopnamen te synchroniseren. Daardoor was het voor Warner onbegonnen werk om de berg opnamemateriaal te monteren, tot de technologische vooruitgang ruim veertig jaar later een handje hielp.

Sydney Pollack (midden) in Amazing Grace

Na de dood van Pollack in 2008 startten producent Alan Elliott en monteur William Steinkamp een project om het materiaal digitaal te restaureren en tegelijk beeld en geluid aan elkaar te koppelen. De release werd uitgesteld doordat Aretha Franklin een proces begon omwille van de rechten. Pas na haar dood konden de producenten een regeling treffen met de familie-Franklin, waardoor AMAZING GRACE eindelijk een release kon krijgen.

Dat is een goede zaak, want AMAZING GRACE is een uitstekende concertdocumentaire die het talent van Franklin als zangeres en pianiste in de verf zet. Haar timbre, haar vocale bereik, haar perfecte timing, haar vermogen emoties weer te geven en te communiceren met een publiek, haar présence … kortom, alle aspecten van haar muzikale talent worden zichtbaar. Je voelt die ook in het album, maar hier lees je de spanning, de intensiteit en de stress op haar gezicht en in haar lichaamstaal. Daarnaast merk je hoe aanstekelijk haar bezielde optreden werkt voor het publiek (een volledig zwart publiek op Rolling Stones Mick Jagger en Charlie Watts na), de leden van het Southern California Community Choir en James Cleveland.

Een tweede troef van AMAZING GRACE is het repertoire. Verspreid over twee avonden vertolkt Aretha Franklin zowel religieuze als seculiere liedjes, zowel traditionals ('Precious Memories', 'Climbing Higher Mountains') als songs geschreven door monumenten als Marvin Gaye ('Wholly Holy'), Clara Ward ('How I Got Over'), Carole King ('You've got a Friend') en Thomas Dorsey ('Precious Lord'). Franklin doet dat even krachtig als authentiek. Zo begint 'Climbing Higher Mountains' hortend, maar gaat ze snel helemaal los – terwijl Jagger uit zijn bol gaat – om te eindigen met een gevoelig, geïmproviseerd duet met Cleveland.

Het absolute hoogtepunt van AMAZING GRACE is de verbluffende vertolking van de titelsong. De uit de 18de eeuw daterende hymne van John Newton, een slavenhandelaar die een religieus abolitionist (voorstander van de afschaffing van slavernij) werd, is een emotionele mokerslag die lijden en strijd tastbaar maakt. Dat merk je aan de expressie van Franklin en vooral ook aan de reactie van het publiek (sommigen barsten in tranen uit) en van Cleveland (die zijn piano laat en zijn hoofd in zijn handen verbergt). Aan het einde van het lange nummer heerst een gevoel van somberheid en opluchting, het besef getuige te zijn geweest van een even intense als belangrijke vertolking.

Dit is een historisch moment, een belangrijk en monumentaal optreden. Tegelijk voel je een manco doordat de geschiedenis te veel achtergrond blijft, of eerder onderstroom. De aanwezigen in de zaal zijn zich bewust van de historiek, van de gebeurtenissen die ze zelf doormaken, maar de hedendaagse kijker heeft die kennis en ervaring doorgaans niet. Dominee Cleveland licht een tipje van de sluier door mee te geven dat songteksten als “through many dangers” het voor koor en Franklin moeilijk maakten om het nummer te brengen tijdens de repetities omdat er krachtige herinneringen naar boven kwamen, maar hij gaat niet verder in op die gevaren.

In hun angst om een politiek standpunt in te nemen laten de filmmakers het na om de context te schetsen. De opnamen werden gemaakt begin jaren 70, toen de wonden geslagen door recente politieke moorden, de burgerrechtenstrijd en de aanslepende Vietnamoorlog nog niet genezen waren. De wijk Watts, waar het optreden plaatsvond, was het toneel van rellen. De kerk van Aretha's vader in Detroit fungeerde als hot spot voor activisten en Aretha Franklin zong op de begrafenis van Martin Luther King in 1968.

Naast die directe context van rebellie en repressie, van pijn en woede, is er ook de historische context van discriminatie, geweld en repressie die de Afro-Amerikaanse gemeenschap al sinds het ontstaan van de Verenigde Staten parten speelde. Daaraan refereert die “vele gevaren” van dominee Cleveland. Wat meer duiding op dit vlak, en een analyse van Franklins keuze om net op dat moment gospel-met-soulinslag te brengen, was op zijn plaats geweest. Soms spreken beelden nu eenmaal onvoldoende. Ondanks die beperkingen blijft AMAZING GRACE een belangrijk – muzikaal en historisch – document. Een krachttoer van een verbazingwekkende zangeres, een van de grote iconen van de 20ste eeuw.

FILM: *** / geen extra’s

Meer besprekingen en achtergrondstukken over films op dvd, VoD en blu-ray vind je in de rubriek 'Huisbios' in ons maandelijkse tijdschrift, te bestellen via info@filmmagie.be. Abonneren kan eenvoudig in de webshop.

Geschreven door IVO DE KOCK

Amazing Grace

Productiejaar: 
2018
Distributeur: 
Paradiso

Media: 

onomatopee