WFF: Er was eens ... een openingsceremonie

Raar sfeertje vrijdag bij de opening van Warsaw Film Festival. Een grote volle zaal, maar een ontzettend bedeesd publiek. Toen festivaldirecteur Stefan Laudyn aan het woord was, was het applaus al lauw op het ongemakkelijke af. Dat kunnen we nog steken op de onderbrekingen van de tolk. De sfeer werd echter nog grimmiger toen viceminister van Cultuur Paweł Lewandoski het podium opkwam.

Vorige week werd onverwacht de directeur van het Pools Filminstituut Magdalena Sroka aan de deur gezet (meer info). Het is maar één gebeurtenis die de huidige regering ongeliefd maakt in de culturele sector. Enkele jonge mensen met wie ik praatte gaven aan geen andere reden te kennen voor dit ontslag dan een ongeoorloofde politieke inmenging in een culturele organisatie. Lewandoski, lid van de rechts-conservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid, kon bijna niet anders dan deze olifant in de kamer te vermelden. Hij zei dat cultuur en politiek soms niet strikt van elkaar te onderscheiden zijn, en dat deze samenwerking erg tumultueus kan zijn. Als buitenstaander had ik moeite deze uitspraak te interpreteren, maar het sporadische gejuich en geklap van enkelingen in de zaal waren zo luid dat ze wel ironisch moesten zijn. Edward Hogg, een van de acteurs die mee op het podium stond voor de introductie van de openingsfilm, zei achteraf dat ook hij het erg ongemakkelijk vond, en dat hij eerst niet wist of er misschien een grap was waar hij geen weet van had.
 
De Poolse openingsfilm van Andrzej Jakimowski ligt in de lijn met de politiek gekleurde inleiding en schopt serieus tegen de schenen van de huidige regering. Daaruit kunnen we wel afleiden dat de eerder vermelde politieke inmenging wat het festival betreft beperkt is. ONCE UPON A TIME IN NOVEMBER thematiseert de grootschalige uitzetting van mensen uit hun woningen, meestal staatsappartementen die als privébezit zijn opgeëist door erfgenamen van oorlogsslachtoffers of die werden opgekocht door projectontwikkelaars om tot luxeappartementen om te bouwen. De ex-bewoners worden daarna echter compleet aan hun lot overgelaten. Zo ook de hoofdpersonages van de film, een moeder en haar jongvolwassen zoon op zoek naar een nieuwe warme thuis. Een derde belangrijk personage is het straathondje waarover de moeder zich heeft ontfermd. Geen toeval: zij vangt het hondje op zoals ze zelf ook graag opgevangen zou worden. 
 
De moeder vindt haar toevlucht in een kleine anarchistische gemeenschap, de enige plaats waar ze zich nuttig kan maken sinds ze haar job als leerkracht verloren heeft. De zoon echter wil voor zijn moeder een beter toevluchtsoord dan een oud, vuil, koud kraakpand en zet zijn zoektocht verder. Hier vindt een opmerkelijke shift plaats tussen jong en oud, waarbij de zoon (in eerste instantie) zonder al te veel protest gebukt gaat onder een corrupte politiemacht en de moeder wordt weggedragen omdat ze te opstandig zou zijn.
 
De film biedt een pessimistisch beeld van de situatie in Warschau in 2013, waarin machtsmisbruik door de politie en uitsluiting troef lijken, en reflecteert zo ook op de huidige rechtse regering die aan de macht is in Polen. Het orgelpunt van de film is de reconstructie van de uit de hand gelopen Onafhankelijkheidsmars op 11 november 2013, waarbij extreem-rechtse nationalisten (in de volksmond neonazi's) de stad vandaliseerden en het kraakpand Przychodnia aanvielen (meer info). In ONCE UPON A TIME IN NOVEMBER zitten ook de hoofdpersonages verschanst in dit kraakpand. Het gaat er verschrikkelijk agressief aan toe en met de protestanten die haast als beesten worden voorgesteld, brengt Jakimowski de blijkbaar erg akelige sfeer goed over. Gescandeerde slogans zijn (vertaald) "Duitsland en Frankrijk, hier is jullie tolerantie" (verwijzend naar het immigratiebeleid) en "Vermoord de roden met een hamer en een sikkel" (verwijzend naar het communisme). Op mijn vraag waartegen de oproerkraaiers precies protesteerden, antwoordde een jonge Poolse vrouw mij dat het haar om puur machtsvertoon leek te gaan. De film schaart zich ook duidelijk achter links.
 
ONCE UPON A TIME IN NOVEMBER eindigde op een positieve noot, maar het publiek verliet de zaal met een bedrukt gevoel.
 
Beeld: ONCE UPON A TIME IN NOVEMBER
Geschreven door CHARLOTTE TIMMERMANS
 
onomatopee