Venetië: documentaires van Wiseman en Weiwei

Maakt na Gianfranco Rosi’s ‘Sacro GRA’ opnieuw een documentaire kans op een Gouden Leeuw? Voor de hoofdcompetitie werden twee non-fictiefilms geselecteerd, een van de Chinese kunstenaar Ai Weiwei en een van de Amerikaanse documentaireveteraan Frederick Wiseman.

Ai Weiwei deed de afgelopen jaren al van zich spreken op het filmfestival van Berlijn, in de stad waar hij een studio heeft. De Chinese dissidente kunstenaar liet in 2016 reddingsvesten aanbrengen op de pilaren van het Konzerthaus. Zijn nieuwe, in meer dan 20 landen gefilmde documentaire HUMAN FLOW ligt in de lijn van zulke publieke acties.

Weiwei’s film opent met een bijna abstracte opname uit de lucht van een helblauwe zee waarover een witte vogel vliegt. Naast nieuwsheadlines onderaan in beeld laat hij ook regelmatig enkele versregels van dichters over de hele wereld voorbijkomen. Analytisch wordt zijn film nooit. Weiwei trok met verschillende cameraploegen naar diverse vluchtelingenkampen om er het leed van de huis- en thuislozen te filmen. Het universele humanisme van HUMAN FLOW gaat daarbij zo breed dat het nog nauwelijks diepgang krijgt. Er is geen reden om aan de goede intenties van Weiwei te twijfelen, maar is het echt nodig dat hij in beeld komt als bijna opzichtig meelevende weldoener met smartphone in de hand op zogoed als elke plek waar er gefilmd wordt?

In HUMAN FLOW lijkt het wel onmogelijk niet getroffen te worden door beelden van het leed van de vluchtelingen, met huilende kinderen en radeloze volwassenen. Maar Weiwei stuurt ons eerder een postkaart namens hen dan de mensen zelf een actieve rol te geven in hun eigen werkelijkheid. Waarom anders een meteen afgebroken gesprek tonen met een kokhalzende vrouw die hij ootmoedig een schouderklopje en een zakdoek komt geven, terwijl hij de microfoon weghaalt? Dit alles komt vooral neer op het 'in scène brengen' van de eigen, gepast medelevende respons op onrecht, en veel minder op activering van de gefilmde, of zelfreflectie. Een documentaire als passief activisme.

Wat opvalt door afwezigheid in Weiwei’s wereldreis naar vluchtende medemensen zijn de (interne) migratiestromen in zijn thuisland China (of elders in het Verre Oosten). Wie die migranten wel treffend portretteert in hun leefwereld is Wang Bing, landgenoot van Weiwei, in films als West of the Tracks (1999) of Ta'ang (2016). Die behandelen politieke en sociaal-economische ontwikkelingen, maar Bing – meermaals geselecteerd voor Venetië en onlangs met Mrs. Fang (2017) nog winnaar van de Gouden Luipaard op het festival van Locarno – laat de specifieke, vaak mensonterende leefomstandigheden van de door hem gefilmde personen spreken, en niet een sentimenteel discours dat anderen voortdurend herleidt tot slachtoffers en niets meer.

Ook de ondertussen 87-jarige Frederick Wiseman, die enkele jaren geleden een Lifetime Achievement-prijs ontving op het festival van Venetië, legt zich in zijn films toe op een precieze plek om de werking daarvan te bekijken. Zijn in de ruimte afgebakende blik zorgt voor een toewijding aan de specificiteit van de gefilmde werkelijkheid. Wiseman wijdt zich al decennialang aan portretten van meestal Amerikaanse publieke instituten: een school, universiteit, hospitaal …

Wisemans vorige film In Jackson Heights (2015) was een kleurrijk portret van de diverse gemeenschappen in de New Yorkse wijk Jackson Heights. Daarvoor filmde hij National Gallery (2014) in het gelijknamige museum in Londen, waar hij zich richtte op de overdracht van artistiek erfgoed. Zijn nieuwe documentaire EX LIBRIS – THE NEW YORK PUBLIC LIBRARY combineert beide invalshoeken. Wiseman portretteert de openbare bibliotheek in New York, met zijn verschillende filialen, als een open huis in het midden van een complex stadsweefsel.

Net als bij In Jackson Heights heeft hij oog voor de politieke en sociale bekommernissen van de plaatselijke bewoners, vooral de Afro-Amerikaanse gemeenschap. Hij filmt jobbeurzen en lezingen over de geschiedenis van slavernij, maar ook lessen om te leren lezen en optredens van muzikanten en dichters. Daarnaast toont hij op werkvergaderingen hoe het instituut zijn maatschappelijke positie tracht in te nemen. In een iets andere context dan bij National Gallery gaat het daarbij om de verhouding tussen publieke en private middelen, en de rol die internet en digitalisering spelen in het leven van burgers. EX LIBRIS toont actief luisterende, participerende bezoekers, hongerig naar ontspanning en informatie.

Beeld: EX LIBRIS – THE NEW YORK PUBLIC LIBRARY

Geschreven door BJORN GABRIELS