Cannes 2018: Russische dissidenten

Oekraïner Sergei Loznitsa en de aan huisarrest gebonden Rus Kirill Serebrennikov pleiten elk op hun manier voor meer vrijheid in de voormalige Sovjetregio.

De vorige editie van Cannes telde enkele Russische sterkhouders in Un Certain Regard en in de hoofdcompetitie (zie ons verslag vorig jaar): Tesnota van Kantemir Balagov, Loveless van Andrej Zvjagintsev en A Gentle Creature van Sergej Loznitsa. Die laatste stelt nu zijn nieuwste film voor in Cannes, als opener van Un Certain Regard.

Wat oorlog met de mens doet is een van de centrale thema's in Loznitsa's werk, en dat in zowel zijn fictiefilms (In the Fog) als zijn documentaire werk (Austerlitz). Over het aanhoudende gewapende conflict in Oekraïne, en vooral over het burgerprotest dat president Viktor Janoekovitsj begin 2014 de vlucht deed nemen, maakte hij al de documentaire Maidan. Met zijn nieuwste fictiefilm DONBASS, een verzameling van 13 op feiten gebaseerde vignettes, veegt hij op cynisch-satirische wijze de vloer aan met 'Novorossija’, Nieuw-Rusland, en de Russische annexatie van Oost-Oekraïne.

Het grotendeels met een losse camera gefilmde DONBASS begint met een groep 'getuigen' die zich in een trailer klaarmaakt om verklaringen af te leggen bij televisiejournalisten. Deze in scène gezette verslaggeving, fake news bij uitstek, is nog maar het begin van een opeenstapeling corruptie en geweld. Loznitsa's ontluisterende aanklacht is direct, van een functionaris die een emmer drek over zich heen krijgt, over beschietingen die herinneringen oproepen aan de neergeschoten vlucht MK17 tot het mentaal en fysiek te lijf gaan van een gevangengenomen "exterminator", een strijder van het andere kamp.

Een hysterische huwelijksceremonie en andere scènes met druk lallende en roepende mensen gelijken de in alcohol gedrenkte groepsscènes in het gevangenisdorp uit A Gentle Creature. Berusting bij een corrupt systeem helt nu in DONBASS nog meer over in een actieve deelname aan een door en door corrupt systeem in het Oost-Oekraïense wespennest waar (al dan niet Russische) militairen, milities en rovende bendes elkaar massaal bedriegen, beroven en vermoorden.

DONBASS heeft niet de narratieve verrassing en de stilistische afwerking van A Gentle Creature; daarvoor haalt Loznita's gevoel van urgente verontwaardiging het te veel van filmische zeggingskracht. Wel hanteert Loznitsa opnieuw een scherpe scalpel om de post-Sovjet-maatschappij (met nu expliciet post-truth-verwijzingen) te fileren.

Vorig jaar ondertekende Loznitsa nog een petitie die protesteerde tegen de arrestatie van de Russiche theater- en filmmaker Kirill Serebrennikov (The Student). Diens recentste film LETO (Summer), die in de hoofdcompetitie beoordeeld wordt door onder meer zijn landgenoot Zvjagintsev, kiest voor een andere vorm van dissidentie dan Loznitsa in DONBASS. Gebaseerd op de memoires van Natalia Naumenko - echtgenote van rockzanger Mike en een van de personages - portretteert Serebrennikov een generatie jonge muzikanten in Leningrad aan het begin van de jaren 80. In een inventieve mix van rockromantiek en zomerliefde, gefilmd in een zachte zwart-witfotografie, aangevuld met 16mm-kleuren en geanimeerde toetsen, brengt Serebrennikov een ode aan vrijheid en blijheid. Een personage zorgt voor brechtiaanse onderbrekingen door de kijker rechtstreeks aan te spreken, terwijl de Russische jongeren gretig de muziek en invloeden van Beatles, Sex Pistols, Lou Reed, David Bowie en T. Rex opzuigen. Al moeten ze hun eigen optredens wel afwerken in een concertzaal waar het publiek verplicht moet blijven zitten.

De muzikale en amoureuze melancholie van LETO botst op scherpslijpers van een systeem dat elke westerse invloed wil bannen ("Maar de Beatles en Sex Pistols zijn ook arbeiders", klinkt het). Vrijheid kan enkel ondergronds of ingetogen worden beleefd, tenzij in de 'zo is het niet echt gebeurd'-scènes van LETO waarbij een tramwagon vol mensen Iggy Pops 'The Passenger' zingt of op een muziekoptreden toch de remmen worden losgelaten.

BEELD: LETO

Geschreven door BJORN GABRIELS